Vroege geschiedenis en ontstaan

742: een plaats verschijnt in de bronnen

Erfurts eerste schriftelijke vermelding staat in een brief die missiebisschop Bonifatius in 742 aan paus Zacharias stuurde. Hij stelde de plaats Erphesfurt voor als bisschopszetel. De stedelijke geschiedschrijving plaatst dit besluit in de vruchtbare uiterwaarden van de Gera. 1

Het jaartal geeft deze tijdreis een duidelijk beginpunt. Het document noemt een plaats en een voorstel voor haar kerkelijke organisatie. Het noemt niet de eerste dag waarop er mensen woonden en betekent evenmin dat de straten en monumenten toen al hun huidige vorm hadden.

Voor wie in de oude binnenstad staat, is dit onderscheid nuttig. De eerste vermelding in een bewaard document en de geleidelijke ontwikkeling tot stad zijn verschillende historische vragen. De brief getuigt van één moment in een veel langer proces.

Vóór de brief: sporen in de bodem

Archeologie biedt een andere blik op de omgeving. In Frienstedt, tegenwoordig onderdeel van Erfurt, onderzochten opgravingen een nederzetting die van de tweede helft van de eerste tot het begin van de vijfde eeuw na Christus bewoond was. De gepubliceerde studie beschrijft gebouwen, graven en metaalbewerking. Een kam met runeninscriptie werd uitvoerig onderzocht door archeoloog Christoph G. Schmidt en runologen Robert Nedoma en Klaus Düwel. 2

Deze vondsten horen bij hun eigen plaats en periode. Ze tonen bewoning en ambachtelijke activiteit eeuwen vóór Bonifatius, maar bewijzen op zichzelf geen ononderbroken stedelijke geschiedenis tot het middeleeuwse centrum. Door de locaties te onderscheiden laten we de bronnen meer vertellen dan één eenvoudig ontstaansverhaal. 2

Een opgegraven voorwerp kan sporen van vervaardiging, gebruik en schrift bewaren die een institutioneel document weglaat. Beide soorten bewijs zijn belangrijk, maar beantwoorden andere vragen.

Bonifatius en een kortstondig bisdom

Het bisdom Erfurt dateert zijn eerste stichting op 742. Zijn chronologie beschrijft een kerkelijk gebied dat grote delen van Thüringen omvatte, met de Mariakerk op de huidige Domberg als bisschopskerk. Rond 755 werd het bisdom opgeheven en bij Mainz gevoegd. 3

De zelfstandige instelling bestond dus kort, terwijl de band met Mainz veel langer bleef. De stichting van een bisdom betreft kerkelijke organisatie, niet de verlening van een moderne stadsstatus of het ontstaan van een voltooide stad.

Dezelfde chronologie vermeldt de oprichting van het huidige bisdom Erfurt in 1994. De moderne instelling verwijst naar een vroege geschiedenis, maar de jaartallen tonen ook ingrijpende veranderingen tussen de achtste eeuw en nu. 3

De lagen van de Domberg lezen

De Domberg biedt een zichtbare plek om over die lange geschiedenis na te denken. De Mariadom is echter niet eenvoudigweg een achtste-eeuws gebouw. De bouwchronologie vermeldt het begin van een romaanse basiliek in 1154 en de inwijding in 1182. Het huidige hoge koor werd vanaf 1349 gebouwd; het laatgotische schip volgde in de vijftiende eeuw. 4

Deze fasen onderscheiden de geschiedenis van een religieuze plek van de ouderdom van de huidige architectuur. Voortgezet gebruik kan samengaan met herbouw, uitbreiding en stijlverandering. Het silhouet verenigt tijdperken die in de documenten afzonderlijk blijven. 4

Van het begin naar de middeleeuwse stad

Erfurts oorsprong wordt duidelijker door bronnen te combineren: een brief, kerkelijke organisatie, nederzettingsresten en een gebouw dat generaties veranderden. Geen daarvan geeft op zichzelf een volledig beeld.

Het volgende hoofdstuk voert naar middeleeuws Erfurt. Handel, geloof, stedelijke ambitie en onderwijs worden zichtbaar in de Krämerbrücke, het Joodse erfgoed en de universiteitsstichting. Voor regionale identiteit en veranderende grenzen is er Thüringen.